Instalacja Powroty Fordon Bydgoszcz

W Starym Fordonie, dzielnicy Bydgoszczy z 600-letnią historią, przez kilka miesięcy 2023 roku można było trafić na niezwykłe spotkania. Na ceglanych murach kamienic, w oknach opuszczonych budynków, na rogach ulic pojawiały się twarze dawnych mieszkańców – przeskalowane fotografie z rodzinnych archiwów, które symbolicznie wróciły do swojego miasteczka. Instalacja „Powroty Fordon 1973-2023” powstała w pięćdziesiątą rocznicę utraty przez Fordon praw miejskich i włączenia go do Bydgoszczy.

Projekt miał charakter efemeryczny – zdjęcia pojawiały się i znikały, tworząc rodzaj miejskiej gry w odkrywanie przeszłości. Część była eksponowana w widocznych miejscach, inne ukryte w zaułkach, na których trzeba było natknąć się przypadkiem.

Historia projektu i kontekst miejsca

Fordon przez wieki był osobnym miastem o wielokulturowym charakterze, w którym splatały się losy Polaków, Niemców i Żydów. W 1973 roku stracił prawa miejskie i został włączony w granice Bydgoszczy, co dla wielu mieszkańców oznaczało koniec pewnej epoki. Pięćdziesiąt lat później dr Ewa Raczyńska-Mąkowska z Katedry Wzornictwa Politechniki Bydgoskiej postanowiła przywrócić pamięć o ludziach, którzy tworzyli tę społeczność.

Autorka zebrała od mieszkańców fotografie ich bliskich – zwykłych fordoniakó, którzy żyli tu w różnych epokach. Były to zdjęcia rodzinne, portret z lat 20., fotografie z przedwojennych pikników, powojennych uroczystości. Każde z nich opowiadało fragment historii miasteczka.

W 2024 roku Fordon obchodził jubileusz 600-lecia nadania praw miejskich przez króla Władysława Jagiełłę, co czyni ten projekt jeszcze bardziej symbolicznym.

Projekt wystartował 1 czerwca 2023 roku i trwał ponad cztery miesiące. Fotografie pojawiały się stopniowo w różnych częściach Starego Fordonu – na murach przy głównych arteriach, w cichych zaułkach, na ukruszonych tynkach starych budynków. Nie było przewodnika ani mapy, trzeba było po prostu chodzić i odkrywać.

Wiklinowa brama przed synagogą

Integralną częścią „Powrotów” stała się monumentalna instalacja z wikliny technicznej, którą przed fordońską synagogą stworzył Piotr Tołoczko. Rzeźba miała formę bramy i nawiązywała do biblijnego cudu przejścia Izraelitów przez Morze Czerwone – symbol ściśle związany z historią miejsca i żydowskiej społeczności, która przez wieki współtworzyła Fordon.

Synagoga przy ulicy Bydgoskiej to jeden z najważniejszych punktów na mapie Starego Fordonu. Budynek przeszedł rewitalizację i trwają działania na rzecz jego dalszej adaptacji na cele kulturalne – ma powstać Dom Kultury. Latem przy synagodze działa wyszynk „Kulinarna przy Synagodze”, a w planach jest restauracja.

Wiklinowa brama stanęła od strony ulicy Bydgoskiej i doskonale komponowała się z historyczną architekturą. Materiał – wiklina – nawiązywał też do rzemieślniczych tradycji regionu.

Jak wyglądało odkrywanie instalacji

Przeskalowane fotografie mogły mieć różne rozmiary – od niewielkich portretów po wielkoformatowe zdjęcia rodzinne. Pojawiały się w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Można było znaleźć je na murze spichlerza przy ulicy Patrolowej, w oknach starych kamienic, na elewacjach budynków użyteczności publicznej.

Część instalacji miała formę trójwymiarową. We wrześniu 2023 roku w okolicy synagogi pojawiły się postacie w naturalnej wielkości – wśród nich nieżyjący Wacław Wawrzyniak, burmistrz Fordonu w latach 1921-1939. Te figury zostały wzbogacone o elementy mające „ożywić” formę.

Spacer po Starym Fordonie z poszukiwaniem tych fotografii zamieniał się w rodzaj miejskiej gry terenowej. Trzeba było uważnie patrzeć, wchodzić w boczne uliczki, podnosić wzrok na elewacje. Niektóre zdjęcia były umieszczone tak, że tworzyły dialog z architekturą – portret w oknie wyglądał jakby ktoś rzeczywiście tam mieszkał, fotografia na murze spichlerza przypominała o dawnych pracownikach.

Projekt otrzymał wsparcie w formie stypendium Prezydenta Miasta Bydgoszczy i Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego, a patronat honorowy objęło Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy.

Finał i wystawa w synagodze

7 października 2023 roku projekt zakończył się specjalną wystawą w murach fordońskiej synagogi. To w tym klimatycznym wnętrzu zebrano wiele elementów instalacji i pokazano pełen kontekst projektu. Wystawa w synagodze pozwoliła zobaczyć zebrane fotografie w jednym miejscu i poznać historie ludzi, których twarze przez kilka miesięcy towarzyszyły mieszkańcom na ulicach.

Później „Powroty” trafiły do Muzeum Okręgowego – do wnętrz bydgoskich spichrzy nad Brdą. Wystawa nosiła tytuł „Powroty Stary Fordon 1973-2023 Supplementum” i została wzbogacona o artefakty z kolekcji Fundacji Synagoga w Fordonie-Dom Kultury, które po raz pierwszy udostępniono publicznie.

Dla kogo to miejsce

Instalacja „Powroty” była skierowana do wszystkich, którzy interesują się lokalną historią, fotografią i sztuką w przestrzeni publicznej. Nie wymagała specjalistycznej wiedzy – wystarczyło po prostu chodzić i patrzeć.

Dla osób związanych z Fordonem projekt miał wymiar osobisty – wśród fotografii można było rozpoznać swoich przodków, sąsiadów, znajomych rodziców. Dla przyjezdnych był to sposób na poznanie historii miejsca w niekonwencjonalny sposób, bez przewodników i tabliczek informacyjnych.

Stary Fordon sam w sobie jest ciekawym miejscem do spaceru. To kilkutysięczna dzielnica z własną tożsamością, gdzie zachowała się historyczna zabudowa, synagoga, lapidarium z fragmentami nagrobków z cmentarza ewangelickiego (odkrytych przez Wisłę w 2015 roku), kościoły i pozostałości dawnego więzienia. Rewitalizacja tego obszaru przyniosła nowe atrakcje – ścianki wspinaczkowe, plac zabaw, pumptrack i promenadę nad Wisłą.

Co zostało z instalacji

Choć główna faza projektu zakończyła się w październiku 2023 roku, w przestrzeni Starego Fordonu wciąż można dostrzec ślady wystawy. Niektóre fotografie pozostały na murach, inne znikły – taka była koncepcja efemerycznej instalacji. Wiklinowa brama przed synagogą również była elementem czasowym.

Wartość projektu polega na tym, że zwrócił uwagę na Stary Fordon jako miejsce z bogatą historią i wielokulturowym dziedzictwem. Dla wielu osób był impulsem do odwiedzenia tej części Bydgoszczy, o której wcześniej niewiele wiedziały.

Informacje praktyczne

Stary Fordon znajduje się w północno-wschodniej części Bydgoszczy, nad Wisłą. Z centrum miasta można dojechać autobusem – linie komunikacji miejskiej docierają do głównych punktów dzielnicy. Samochodem to około 15-20 minut jazdy od centrum.

Spacer po Starym Fordonie warto połączyć z odwiedzinami synagogi (jeśli jest otwarta dla zwiedzających – warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia na stronie Fundacji Synagoga w Fordonie-Dom Kultury), lapidarium przy ulicy Cechowej oraz promenadą nad Wisłą. Na taki spacer należy przeznaczyć 2-3 godziny.

Partnerami projektu „Powroty” były: Stowarzyszenie Miłośników Starego Fordonu, Fundacja Synagoga w Fordonie-Dom Kultury oraz inne lokalne organizacje. Informacje o ewentualnych kolejnych odsłonach projektu lub podobnych inicjatywach artystycznych w przestrzeni Fordonu można znaleźć na stronach tych instytucji.

Warto pamiętać, że Stary Fordon to dzielnica mieszkalna – spacerując, należy szanować prywatność mieszkańców. Większość interesujących miejsc jest dostępna z ulic i przestrzeni publicznych.